Του Σωτήρη Δημηρόπουλου
Είναι η τελευταία εβδομάδα του Απρίλη του 1956. Εβδομήντα χρόνια ακριβώς πριν..
Αυτή η εβδομάδα, ήταν πριν την Μεγάλη βδομάδα, το Πάσχα έπεφτε στις 7 Μαΐου. Τα χιόνια είχαν πια λιώσει στο Φαλακρό και τα ποτάμια όλα ήταν φουσκωμένα. Ο Γιάννης, ετών 56, εκείνη την χρονιά, κατέβηκε από το χωριό του στην Δράμα για να κάνει τις αγορές των γιορτών.
Σε λίγο θα ξεκινούσε η σπορά των καπνών, οι χασλαμάδες, τα φυτώρια στα τζάκια, ήταν σχεδόν έτοιμα. Δεν δούλευαν ποτέ την μεγάλη βδομάδα, αμαρτία ήταν. Η καπνοφυτεία ξεκινούσε πάντα, αρχές του Μάη, με απαραίτητα ακόμη τα χιόνια στις κορφές του Μποζ Νταγ, του γκρίζου βουνού που …διοικούσε χιόνια, βροχές και λιοπύρια, εκεί στην Δράμα. Εξ άλλου, αυτό σήμαινε και το «μποζ», το κρύο. Ήταν χαρούμενος ο γέρος, γιατί στη χρονιά αυτή θα αποκτούσε το πρώτο του εγγόνι, αρχές του Μάρτη, πάντρεψε την μοναχοκόρη του, είχε και τρεις γιους, μικρότερους όμως. Κι άμα «έδινες» την 30άρα κόρη τότε, έχοντας τρεις γιους νεότερους, ήταν σαν να έπιανες το λαχείο… ε δέστε και λίγο Ελληνικές ταινίες, εποχής.
Κατέβηκε με το λεωφορείο, πρωί πρωί της Πέμπτης, της …Αγίας Πέμπτης των Δραμινών, που είχε και παζάρι. Έτσι το είχε η Δράμα από παλιά, έτσι νοιώθαμε όλοι οι Δραμινοί, σαν ξημέρωνε η Πέμπτη, η κάθε Πέμπτη. Ίσως κάποτε θα πρέπει να γίνει μια μελέτη της ψυχολογίας των Δραμινών, όταν ακούνε απλά την λέξη «Πέμπτη». Είχε εκτός από το παζάρι, όπου εκείνα τα χρόνια έβρισκες κυριολεκτικά τα πάντα…είχε και το ζώο παζάρι, το Ατ Παζάρ… Άτι, το άλογο, από εκεί βγαίνει η λέξη. Και είχε μικρά ζώα, πρόβατα, κατσίκια κλπ, είχε και άλογα, μουλάρια, βόδια, μοσχάρια. Όλο το μπερεκέτι του κάμπου και των βουνών, αιώνες τώρα μαζεύονταν εκεί και γίνονταν το τσαμπαζλίκι, η αγοραπωλησία, είτε μεμονωμένα, είτε μέσω των τσαμπάζηδων, των μεσιτών, επισήμων και ευκαιριακών. Ο γέρος, είχε κατά νου από καιρό να πάρει ένα γερό μοσχάρι και για επιβήτορα και για τον ζυγό, στο όργωμα. Τώρα που είπα την …λόγια λέξη «επιβήτορα» να σας την δώσω και στην Δραμινών ντοπιολαλιά …ο επιβήτορας, ήταν το ζώο που άλλαζε προς το καλύτερο τα αίματα, την φάρα των ζώων και εκεί στο Ατ Παζάρ το λέγαμε …νταμουσλούκι. Τα βοοειδή και ο καπνός, ήταν όλη του η ζωή, μαζί με το αντάρτικο βέβαια, τόσο στην Σαμσούντα, όσο και ψηλά στον Νέστο.
Το ζώο-πάζαρο της Δράμας, κρατούσε αιώνες, στον ίδιο τόπο, με τα ίδια χούγια και λίγο πολύ τους ίδιους κανόνες, πιο πολύ εθιμικούς, παρά καταχωρημένους σε κιτάπια. Και όταν κατέβαιναν για να πουλήσουν η να αγοράσουν ζώα, πάντα η μεταφορά τους γίνονταν με τα πόδια, όχι φυσικά από αμαξηλατους δρόμους, αλλά από μουλαρόδρομους και μονοπάτια, αυτό που λέγαμε «κοφτά». Έτσι, κατέβηκε με το λεωφορείο και θα έφευγε με το ζώο, με τα πόδια, πάντα με παρέα, με συνεννόηση συγχωριανών η κοντοχωριανών. Και είχε τότε κόσμο πολύ στα χωριά. Σκαλωτή, Σιδηρόνερο, Καλλίκαρπος, Παππάδες, Οροπέδιο, ήταν τότε 2000 και… νοματαίοι, απαξάπαντες γεωργοκτηνοτρόφοι. Διάλεξε ένα γερό μοσχάρι, προσέχοντας τα δόντια του, το δέρμα του που γυάλιζε και τα γερά καπούλια του. Ένα τον ένοιαζε τον γέρο, όπως με εξηγούσε χρόνια πολλά μετά …να μάθει τον πραγματικό λόγο που πουλιόταν το μοσχάρι. Όλα από εκεί ξεκινάνε, έλεγε στρίβοντας το πορτοκαλί τσιγαρόχαρτο, γεμάτο χοντροκομμένο καπνό, με τα κιτρινισμένα του από την νικοτίνη δάχτυλα. Κτηνιάτρους και τέτοια, σπάνια είχε, ήξερε ότι άμα την πατούσε …την πάτησε. Έτσι σκληρή ήταν η ζωή, τότες. Και σαν διάλεξε το ζώο, έδωσε το χέρι στον πωλητή, μαζί και τους παράδες …βερεσέ είχε τότε μόνο στον μπακάλη, όλα ήταν ντούκου… Αλ παρά βαρ εκμέκ που έλεγαν στην Πατρίδα …πάρε τον παρά, δώσε ψωμί.
Έκοψαν και τον φόρο αγοραπωλησίας, στον επιμελητή εισπράξεων του Δήμου Δράμας …τώρα θα με πείτε ρε παιδιά, χρειάζονταν κι αυτό το χαράτσι; Φυσικά χρειάζονταν, γιατί ουσιαστικά ήταν και ο μοναδικός τρόπος για να αποδεικνύεται η νόμιμη κατοχή του ζώου. Είχε χαρτί για κάθε έλεγχο – έτσι εξηγείται η επιμονή του να κρατάει όλα αυτά τα χαρτιά, εκεί ψηλά στο σπίτι στο Οροπέδιο, Τότες δύο μέρες δρόμο απόσταση από την Δράμα, με το μουλάρι.. Είχε κι ακόμη ένα χούι ο γέρος, ήθελε να βλέπει γύρω του χαρτιά, κιτάπια, …Ελλάδα ρε, γιατί από τότε που γεννήθηκε σχεδόν, τα πρώτα 25 χρόνια της ζωής του τα έζησε ημιάγρια στα βουνά του Δυτικού Πόντου, ήλθε στην Δράμα στα 1928, έζησε 12 χρόνια ειρήνης, τον πλάκωσαν οι πόλεμοι και οι Βουλγάροι μετά …και δώσε – πάρε έχασε αλλά δέκα χρόνια …έτσι, τώρα στην δεκαετία του 1950, ένιωθε πιο ήρεμος και είχε βάλει σκοπό, σαν έφευγε από τον κόσμο αυτό, να έχει να λέει ότι, πιο πολλά χρόνια όργωνε με τα βόδια του, απ’ όσο πολεμούσε με το Μανλιχερ. Δραχμάς 25 ο φόρος, περίπου μισό μεροκάματο. Λογικό ήταν και για τον γέρο και για τον Δήμο. Σήμερα, όλα αυτά ακούγονται τόσο μακρινά, κι όμως, εκεί στο τέλος της 19ης Μαΐου, κοντά στα νερά της Βαρβάρας, που εύλογα έδιναν ζωή στα ζώα, εκεί στην γειτονιά της περίφημης Κονδύλως, που όχι τυχαία έστησε το μαγικό της μαγαζί, ζούσε γερά και κτυπούσε το ρολόι της δημιουργίας των κατοίκων του νομού.
Προξενιά, αλισβερίσια εμπορικά, και μή, κομπίνες κάθε είδους, πάθη και πόθοι …εκεί στο τέρμα της 19ης Μαΐου. Όλα αυτά βέβαια, στα μέσα της δεκαετίας του 1960, χάθηκαν στα γρήγορα. Το «Τσάι», ο χείμαρρος Ξηροποτάμου ή Μοναστηρακίου, όπως τον είπαν, καλύφθηκε. Τα βόδια έγιναν τρακτέρ. Και η Γερμανία …ισοπέδωσε, ερήμωσε τα χωριά των καπνών, παίρνοντας τα παλληκάρια, όπως τραγούδησε ο αξέχαστος Καζαντζίδης. Έμεινε όμως όλο το «χαρτομάνι» του Μπαρμπαγιάννη, σε μια …τενεκεδένια βαλίτσα σκουριασμένη, μέσα σε ένα σεντούκι, να μετράει εβδομήντα χρόνια, μέχρι να ξαναδεί το φως. Ο γέρος έφυγε τον Νοέμβρη του 1982, έχοντας δει εννέα εγγόνια και το κυριότερο, οι τρεις από τις εξής εγγονές του, έγιναν δασκάλες, να γυρνάνε σ’ όλο τον νομό Δράμας, να μαθαίνουν Ελληνικά στα παιδιά, κάτι που επί αιώνες στερήθηκε η φάρα του γέρου στον δυτικό Πόντο. Αφιερώνεται στην μνήμη όλων των προσφύγων της Δράμας, της πρώτης γενιάς, που μας έμαθε την ζωή, τόσο όμορφα.