Ευκαιρία για χιλιάδες επισκέπτες κάθε χρόνο, αποτελούν αυτές οι ημέρες, προκειμένου να έρθουν σε άμεση επαφή με τα παραδοσιακά λαϊκά δρώμενα του δωδεκαημέρου στην περιοχή της Δράμας, που έχουν τις ρίζες τους στην αρχαιότητα και διατηρούνται εντυπωσιακά μέχρι σήμερα.
Στο Μοναστηράκι, ένα από τα κορυφαία εορταστικά δρώμενα της περιόδου των Χριστουγέννων και των Φώτων είναι το πατροπαράδοτο έθιμο των «Αράπηδων». Αυτή η μυσταγωγική τελετή διεξάγεται την ημέρα των Φώτων (6 Ιανουαρίου), με στόχο την καρποφορία της γης, την πλούσια σοδειά και την εξασφάλιση γενικής ευδαιμονίας. Η ομάδα των συμμετεχόντων, γνωστή ως «τσέτα», απαρτίζεται από τους Αράπηδες, συνοδευόμενους από τις Γκιλίγκες (τις συμβολικές νύφες), τους Παππούδες και τους Τσολιάδες (τους Ευζώνους). Στην κεντρική πλατεία του χωριού στήνεται ένας εντυπωσιακός χορός, τον οποίο διαδέχονται συμβολικές αναπαραστάσεις που μιμούνται γάμους ή μάχες, αλλά παραπέμπουν και στην προετοιμασία της γης με το όργωμα και τη σπορά.
Στην Καλή Βρύση, την προσοχή τραβούν τα «Μπαμπούγερα». Πρόκειται για μεταμφιεσμένους που περιδιαβαίνουν τα σοκάκια του οικισμού με αστείρευτη ζωντάνια και ορμή, θυμίζοντας τους αρχαίους σατύρους, τους αφοσιωμένους συνοδούς του θεού Διονύσου. Αυτή η τελετουργία αντλεί τις ρίζες της από την πανάρχαια διονυσιακή λατρεία. Η κορύφωση του εθίμου σηματοδοτείται στις 8 Ιανουαρίου με μια συμβολική αναπαράσταση γαμήλιας τελετής.
Στον Ξηροπόταμο, οι Αράπηδες ξεχωρίζουν για την επιβλητική τους μαύρη μεταμφίεση. Φορούν ογκώδεις κάπες, εντυπωσιακές ψηλές προσωπίδες και περίτεχνα καλύμματα κεφαλής από δέρματα αιγοπροβάτων. Κατά την αναβίωση του τελετουργικού, η «τσέτα» των Αράπηδων παρελαύνει στους δρόμους, συντροφιά με τους εκκωφαντικούς, βροντερούς ήχους των κουδουνιών τους. Την ομάδα συμπληρώνουν οι «Εύζωνες» (οι γαμπροί), οι «Γκελίγκες» (οι νύφες) και οι «Μάνγκουδες» (οι πειραχτήριδες παλιάτσοι). Δύο αρχηγοί των ομάδων εμπλέκονται σε μια συμβολική μονομαχία μέχρι την πτώση του ενός. Ακολουθεί μια μυστηριώδης σύναξη γύρω από τον «πεσμένο» αρχηγό, που κορυφώνεται με την ανάσταση του «νεκρού» και έναν άγριο, ξέφρενο χορό. Όλο αυτό το δρώμενο αναπαριστά τη χειμερινή νάρκη της φύσης και την επακόλουθη αναγέννησή της με τον ερχομό της άνοιξης.
Το «Μπάμπιντεν» στην Πετρούσα είναι ένα έθιμο που αποσκοπεί στην ευημερία, την ευγονία, την αφθονία της σοδειάς και την απελευθέρωση της γης από την παγωνιά του χειμώνα. Πυρήνας του δρώμενου είναι η καμήλα, που συμβολίζει τις δυσκολίες της ανθρώπινης πορείας και την αταλάντευτη θέληση του ανθρώπου να ξεπερνά τα εμπόδια. Η κορύφωση του Μπάμπιντεν συμβαίνει στις 8 Ιανουαρίου, με τη μίμηση οργώματος, σποράς και άλλων αγροτικών εργασιών, ενισχυμένη από την παρουσία του «σταχτή» και των «ανδρείκελων» που αντιπροσωπεύουν τη ζωτική, γενετική δύναμη. Η ημέρα ολοκληρώνεται με ένα ξέφρενο πανηγύρι που κρατάει μέχρι τις πρώτες πρωινές ώρες.
Στον Βώλακα, καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου, οι κάτοικοι διατηρούν ζωντανά αρχαία έθιμα, εμποτισμένα με βαθύ συμβολισμό. Μιμητική σπορά και όργωμα, νύφες, κουμπάροι και ροπαλοφόροι, όλοι αναλαμβάνουν τον ρόλο τους σε τελετές που έχουν ως στόχο την αποτροπή του κακού από το χωριό για αιώνες τώρα. Έθιμα όπως η «μπάρα» και οι «Αράπηδες» ζωντανεύουν μέσα σε ένα κλίμα κεφιού, σάτιρας και πανηγυρικής διάθεσης.
Στο Παγονέρι, το έθιμο των «Χαράπηδων» ή «Αράπηδων» αναβιώνει κάθε χρόνο (6 Ιανουαρίου), με χαρακτηριστικά στοιχεία τις παιχνιδιάρικες αλληλεπιδράσεις, τους παραδοσιακούς χορούς και τα τραγούδια, όλα συνοδευόμενα από τους ήχους της γκάιντας και του νταχαρέ. Οι «Αράπηδες» φορούν ενδύματα από προβιές που καλύπτουν όλο τους το κορμί, μάσκες με τρεις τρύπες για τα μάτια και το στόμα, ολόγυρα στη μέση τους έχουν κρεμασμένα κουδούνια, κρατούν ξύλινα σπαθιά και στάχτη στο χέρι, ενώ στα πόδια τους φορούν γουρουνοτσάρουχα.
Τέλος, στα δρώμενα των Πύργων συμμετέχουν όλοι οι κάτοικοι του οικισμού, απολαμβάνοντας κεράσματα και χορεύοντας σε ρυθμούς γκάιντας, μακεδονικής λύρας και νταχαρέ. Κεντρικός άξονας είναι οι μεταμφιέσεις και οι συμβολικές αναπαραστάσεις, οι οποίες πάντα προμηνύουν καλή τύχη και είναι φορτισμένες με βαθύ νόημα.