Συνέντευξη στα ΧΡΟΝΙΚΑ της Δράμας παραχώρησε, με την ευκαιρία της παρουσίασης του βιβλίου του με τίτλο «Τεχνητή Νοημοσύνη, Ναι και Όχι» που θα γίνει το ερχόμενο Σάββα
το στη Δράμα, ο Δραμινός καθηγητής του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης, Βασίλης Τσαουσίδης. Ο ίδιος αναφέρει ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) είναι ένα συγκλονιστικό τεχνολογικό επίτευγμα που πρέπει να το προφυλάξουμε, ώστε να αξιοποιηθεί προς όφελος του πολίτη. Θα μπορούσε να αποτελέσει έναν επιταχυντή λύσεων για επιστημονικά προβλήματα, να βελτιώσει την παραγωγή, να ενισχύσει την ασφάλεια, την υγεία ή την εκπαίδευση. Όμως η ίδια δημιουργεί νέα δεδομένα στον εργασιακό χώρο. Δεν απειλούνται μόνο θέσεις εργασίας, απειλείται η ίδια η αξία της πνευματικής εργασίας – ένα θεμελιώδες
συστατικό μιας αξιοκρατικής κοινωνίας. «Το αν θα ανοίξει το κουτί της Πανδώρας ή όχι -αν δηλαδή θα λειτουργήσει προς όφελος του πολίτη ή εναντίον του- εξαρτάται κυρίως από την πολιτική· αυτή έχει την ευθύνη να θέσει το θεσμικό πλαίσιο που θα οριοθετήσει τη χρήση της» αναφέρει χαρακτηριστικά.
Κύριε Τσαουσίδη, τα τελευταία χρόνια, η Τεχνητή Νοημοσύνη, μπαίνει όλο και περισσότερο στο καθημερινό μας λεξιλόγιο. Ωστόσο πολλοί δεν γνωρίζουν ακόμη περί τίνος ακριβώς πρόκειται και ποια είναι η χρήση της. Τι θα απαντούσατε συνοπτικά σε αυτό το ερώτημα;
Η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) είναι η ικανότητα μιας μηχανής ή ενός συστήματος να εκτελεί εργασίες που απαιτούν, έστω στοιχειωδώς ανθρώπινη ευφυΐα. Δηλαδή να μπορούν να αναπαράγουν γνωστικές λειτουργίες ενός ανθρώπου, όπως είναι η μάθηση, η προσαρμοστικότητα, η εξαγωγή συμπερασμάτων, η επίλυση προβλημάτων. Σήμερα, είναι σε θέση να εκτελεί ορισμένες γνωστικές λειτουργίες καλύτερα από τον άνθρωπο, κυρίως λόγω της ταχύτητας, της ακρίβειας και της ικανότητάς της να επεξεργάζεται τεράστιους όγκους δεδομένων. Μπορεί με τεράστια ταχύτητα και ακρίβεια να αναγνωρίζει πρότυπα, να αναλύει δεδομένα, να μαθαίνει από τα δεδομένα – και επομένως βρίσκει εφαρμογή στην ανάλυση
ιατρικών εικόνων, την πρόβλεψη βλαβών, τη βελτιστοποίηση των γραμμών παραγωγής, τα αυτόνομα οχήματα, την έξυπνη διαχείριση κυκλοφορίας, την αναγνώριση προσώπων, τη συγγραφή κειμένων, τη δημιουργία εικόνων και βίντεο ή τη μετάφραση. Στο μέλλον, ενδέχεται μια μηχανή να μπορεί να τα κάνει όλα αυτά ταυτόχρονα.
Ωστόσο, η ΤΝ έχει στην καρδιά της τη στατιστική και τα δεδομένα με βάση τα οποία εκπαιδεύεται. Θα μάθει με βάση αυτά τα δεδομένα και το πόσο καλά την εκπαιδεύσαμε, θα αξιολογεί με βάση τη συνάρτηση ωφέλειας που ορίσαμε, θα τιμωρεί όσους ενδεχομένως – εμμέσως – υποδείξαμε. Αν της δίνουμε 10 πόντους κάθε φορά που βρίσκει παρανομία σε έναν φτωχό και 1 πόντο κάθε φορά που βρίσκει παρανομία σε έναν πλούσιο, θα κυνηγάει για πάντα τους φτωχούς. Σήμερα δεν ελέγχεται – είναι αδιαφανής και ανεξέλεγκτη. Έχουμε παραδείγματα ρατσιστικής χρήσης από την αστυνομία (π.χ. κυνηγούσε συστηματικά ευάλωτες ομάδες) ή την εφορία (π.χ. στόχευε συστηματικά μετανάστες). Έχουμε επίσης παραδείγματα καταπάτησης των πνευματικών δικαιωμάτων των συγγραφέων και των καλλι-
τεχνών και παραβίασης ιατρικών προσωπικών δεδομένων – χωρίς να το γνωρίζουν οι ασθενείς. Πρέπει λοιπόν να μπορεί να ελεγχθεί για την αξιοπιστία, τη μεροληψία, την κακόβουλη χρήση της.
Αναφερόμενοι στην Τεχνητή Νοημοσύνη, άλλοι αφήνουν την εντύπωση ότι πρόκειται περίπου για πανάκεια και άλλοι για καταστροφή. Ποια είναι η σωστή προσέγγιση;
Η ΤΝ είναι ένα συγκλονιστικό τεχνολογικό επίτευγμα που πρέπει να το προφυλάξουμε, ώστε
να αξιοποιηθεί προς όφελος του πολίτη. Θα μπορούσε να αποτελέσει έναν επιταχυντή λύσεων για επιστημονικά προβλήματα, να βελτιώσει την παραγωγή, να ενισχύσει την ασφάλεια, την υγεία ή την εκπαίδευση, να περιορίσει τη διαφθορά ή την αυθαιρεσία.
Θα μπορούσε, ωστόσο, και να οδηγήσει σε απαξίωση της εργασίας, σε μεροληπτική μεταχείριση ευάλωτων ομάδων, να μετατραπεί σε εργαλείο ασφυκτικού ελέγχου του πολίτη ή να διευρύνει τις κοινωνικές ανισότητες αν δεν εγγυηθεί θεσμικά η Πολιτεία την πρόσβαση στους πολίτες, τη διαφάνεια των αλγορίθμων και των δεδομένων, την διασφάλιση των
ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Το αν θα ανοίξει το κουτί της Πανδώρας ή όχι – αν δηλαδή θα λειτουργήσει προς όφελος του πολίτη ή εναντίον του – εξαρτάται κυρίως από την πολιτική· αυτή έχει την ευθύνη να θέσει το θεσμικό πλαίσιο που θα οριοθετήσει τη χρήση της. Ο λόγος που έγραψα αυτό το βιβλίο είναι αυτός ακριβώς: να συνεισφέρω ώστε το θέμα να τεθεί σε σωστό και ολοκληρωμένο πλαίσιο.
Ποια είναι τα όρια στη χρήση της και ποια προβλήματα θα μπορούσε να δημιουργήσει;
Η ΤΝ δημιουργεί νέα δεδομένα στον εργασιακό χώρο. Δεν απειλούνται μόνο θέσεις εργασίας, απειλείται η ίδια η αξία της πνευματικής εργασίας – ένα θεμελιώδες συστατικό μιας αξιοκρατικής κοινωνίας. Για παράδειγμα, ένας ακτινολόγος μπορεί να καταλήξει βοηθός της ΑΙ – γιατί να παίρνει τον ίδιο μισθό αν τη διάγνωση την κάνει η ΑΙ; Ένας προγραμματιστής
έχει έτοιμο τον κώδικα από την ΤΝ – πόση αξία έχει η εργασία του ως βοηθός της ΑΙ; Παραδοσιακά επαγγέλματα που απαιτούν σκληρή πνευματική κόπωση χάνουν την αξία τους – ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας μπορεί στο μέλλον να εκπέσει σε εργαζόμενους με χαμηλό μισθό, υπό την μορφή επιδομάτων. Αυτό μπορεί να ανατρέψει την κοινωνική ισορροπία. Ποιος καρπώνεται το όφελος της ΤΝ; Γιατί όχι ο εργαζόμενος – έστω ένα σημαντικό μέρος τoυ;
Η ΤΝ θα μπορούσε να λειτουργήσει επίσης ως εμπόδιο στη λογοδοσία και την απόδοση
ευθύνης. Οι αλγόριθμοι δεν είναι ερμηνεύσιμοι και τα δεδομένα δεν είναι δημόσια. Αν ένα λανθασμένο πόρισμα της ΤΝ για μια ιατρική διάγνωση υιοθετηθεί από τον γιατρό, ποιος θα ευθύνεται; Δεν πρέπει να μπορεί να αντιληφθεί ο γιατρός γιατί χορηγεί ένα φάρμακο που
του προτείνει η ΤΝ; Όσο επεκτείνεται η χρήση της στην αστυνομία, τα δικαστήρια, τις κρατικές υπηρεσίες, τον τύπο, τόσο η ανάγκη για ερμηνευσιμότητα των αποφάσεών της και λογοδοσία μεγαλώνει· διαφορετικά μεγαλώνει και ο κίνδυνος για μεροληπτικές αποφάσεις,
καταπάτηση δικαιωμάτων, χειραγώγησης των πολιτών.
Παράλληλα, το όριο της χρήσης της δεν το θέτει πλέον η επιστήμη αλλά η ίδια η φύση: η ενέργεια που απαιτεί – και θα απαιτήσει στο μέλλον – η εκπαίδευση των μοντέλων της ΤΝ είναι τεράστια – ισοδυναμεί με την ετήσια κατανάλωση ρεύματος από δεκάδες εκατομμύρια
νοικοκυριά. Αυτό, σε συνδυασμό με την διαδικτυακή συμφόρηση που προοδευτικά οδηγεί η ενσωμάτωση της ΤΝ σχεδόν σε κάθε διαδικτυακή εφαρμογή, θα οδηγήσει σε περιορισμούς στην πρόσβαση σε μεγάλο μέρος του πληθυσμού. Η πρόσβαση στην ΤΝ πρέπει να θεσμοθετηθεί ως δικαίωμα του πολίτη.
Πόσο ελεγχόμενη είναι η Τεχνητή Νοημοσύνη και ποιους εξυπηρετεί περισσότερο;
Η ΤΝ μπορεί να διευκολύνει τον εργαζόμενο και να ενισχύσει την ασφάλεια και αξιοπιστία του, ωστόσο δεν φαίνεται να είναι αυτός που θα καρπωθεί τα οφέλη αλλά αυτός που θα υποστεί τις συνέπειες. Οι εταιρείες που αντικαθιστούν τους εργαζόμενους με ΤΝ δεν μπορούν απλά να καρπωθούν δωρεάν την πνευματική ιδιοκτησία της ανθρωπότητας. Οι εταιρείες που κατασκευάζουν συστήματα ΑΙ ή κατέχουν τα δεδομένα και τον εξοπλισμό, δεν μπορούν να γίνουν οι ιδιοκτήτες της γνώσης και να εξαρτάται ο πολίτης από τη γενναιοδωρία τους. Θα μπορούσε η ΤΝ να αποτελέσει ένα εξαιρετικό εργαλείο για τη μείωση των κοινωνικών ανισοτήτων, την πάταξη της διαφθοράς και της αδικίας. Η ΤΝ μπορεί να λειτουργήσει ως αντικειμενικός υπερασπιστής του πολίτη κατά της αυθαιρεσίας – ως το
όριο-φραγή της υποκειμενικής κρίσης αξιολογητών, ελεγκτών, ακόμη και δικαστών, όταν αυτή η υποκειμενικότητα μετατρέπεται σε αυθαιρεσία. Δεν είναι σήμερα αυτή η κατεύθυνση των εφαρμογών της. Αντίθετα, είναι σχεδόν αποκλειστικά ο έλεγχος του πολίτη.. Και πάλι το ζήτημα είναι σε αυτή τη φάση κυρίως πολιτικό, όχι τεχνοκρατικό.
Σχετικά με τον Βασίλη Τσαουσίδη
Ο Βασίλης Τσαουσίδης γεννήθηκε στη Δράμα τον Νοέμβριο του 1966. Είναι κάτοχος πτυχίων
Εφαρμοσμένων Μαθηματικών (Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης) και Επιστήμης Υπολογιστών (Ph.D Computer Networks Humboldt University, Berlin, Germany). Συνέχισε τη μεταδιδακτορική του έρευνα στο Τμήμα Επιστήμης Υπολογιστών, Πανεπιστήμιο Rutgers, New Brunswick, NJ ενώ εργάστηκε ακόμα στο Τμήμα Επιστήμης Υπολογιστών του SUNY Stony Brook, NY και στο κολέγιο Επιστήμης Υπολογιστών του Northeastern University, Boston, MA. Επέστρεψε στην Ελλάδα τον Μάιο του 2003 για να ενταχθεί στο Τμήμα Ηλεκτρολόγων Μηχανικών και Μηχανικών Υπολογιστών του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου,
όπου εξελέγη στη βαθμίδα του Καθηγητή το 2007. Υπηρέτησε ως διακεκριμένος καλεσμένος καθηγητής στο Technical University of Berlin το 2005 και ως επισκέπτης Καθηγητής με σαββατική άδεια το 2009 στο MIT.
