Με παροιμιώδη υπομονή, που όμως μοιάζει πια να εξαντλείται, αναμένουν οι συμπολίτες μας την ολοκλήρωση των έργων στην Αγία Σοφία και την επαναφορά του Ιερού Ναού σε λειτουργία και χρήση. Μπορεί με την υλοποίηση της μελέτης αποκατάστασης, να εισέρχονται οι υπηρεσίες του Υπουργείου Πολιτισμού στην τελευταία φάση ολοκλήρωσης του έργου της ανάδειξης του Ναού της Αγίας Σοφίας, όμως ο χρόνος που έχει παρέλθει από την έναρξη των πρώτων εργασιών, είναι ήδη πολύ μεγάλος.
Η αλήθεια είναι ότι οι Δραμινοί έχουν σχεδόν ξεχάσει πόσα ακριβώς χρόνια συνεχίζονται τα έργα στο ιστορικό αυτό μνημείο της πόλης και παράλληλα Ιερό Ναό και περιμένουν, κάποιοι με αγωνία και κάποιοι με την υπομονή στα όριά της, την ολοκλήρωση των έργων.
Με το τέλος της περάτωσης των ανασκαφικών εργασιών, οι οποίες έφεραν στο φως μία προγενέστερη παλαιοχριστιανική φάση, οι προγραμματισμένες επεμβάσεις στο μνημείο θα εστιαστούν σε συγκεκριμένα σημεία, βασιζόμενες στα στοιχεία που προέκυψαν από την αρχαιολογική έρευνα, όπως ανακοινώθηκε από το Υπουργείο Πολιτισμού. Βασικός σκοπός είναι η ανάδειξη της ιστορικής, θρησκευτικής και αισθητικής σημασίας του μνημείου, το οποίο αποτελεί σημείο αναφοράς του ιστορικού κέντρου της Δράμας. Το έργο, με προϋπολογισμό 1.084.000 ευρώ, χρηματοδοτείται από το Περιφερειακό Επιχειρησιακό Πρόγραμμα Ανατολικής Μακεδονίας-Θράκης, στο πλαίσιο του ΕΣΠΑ 2021-2027.
Η Υπουργός Πολιτισμού, κ. Λίνα Μενδώνη, δήλωσε ότι η Αγία Σοφία της Δράμας συνιστά αδιάψευστη μαρτυρία της μακραίωνης ιστορίας και της πνευματικής επιρροής της πόλης. Τόνισε ότι η αποκατάσταση και ανάδειξη του μνημείου υπερβαίνει την απλή τεχνική παρέμβαση, αποτελώντας πράξη σεβασμού προς την πολιτιστική κληρονομιά. Το έργο που πλέον απομένει στοχεύει στην δομική και μορφολογική αποκατάσταση του Ναού, με σκοπό την ανάδειξη της μορφής του, όπως αυτή διατηρούνταν έως τον 19ο αιώνα. Παράλληλα, διασφαλίζεται η διαφύλαξη και προβολή ενός μνημείου ιδιαίτερης ιστορικής, αρχιτεκτονικής και πνευματικής αξίας για την πόλη και τους πολίτες της Δράμας.
Όπως επισημάνθηκε από το Υπουργείο Πολιτισμού, η πόλη της Δράμας διαθέτει πλήθος μνημείων – θρησκευτικού και αμυντικού χαρακτήρα – που καλύπτουν χρονικά την πρωτοβυζαντινή, την ύστερη βυζαντινή περίοδο, καθώς και μεταβυζαντινά μνημεία και οθωμανικά τεμένη. Αυτά αναδεικνύουν τη διαχρονική σπουδαιότητα και συνεχή παρουσία της πόλης στην Ανατολική Μακεδονία. Ο Ιερός Ναός της Αγίας Σοφίας χρονολογείται στον 10ο αιώνα. Εκτιμάται ότι λειτουργούσε ως Καθολικό βυζαντινής μονής, αποτελώντας τυπικό παράδειγμα ναοδομίας με τρούλο και απόδειξη της άνθησης της Δράμας κατά τη μεσοβυζαντινή εποχή.
Σύμφωνα με το Υπουργείο Πολιτισμού, ο Ναός της Αγίας Σοφίας πέρασε από πέντε βασικές οικοδομικές περιόδους, οι οποίες διαμόρφωσαν τη σημερινή του μορφή. Την πρώτη περίοδο (4ος–5ος αι.) θεμελιώθηκε η τρίκλιτη παλαιοχριστιανική βασιλική. Στη δεύτερη περίοδο (9ος–10ος αι.) ανεγέρθηκε, στα θεμέλια της βασιλικής, βυζαντινός ναός με τρούλο, που αποτελεί τον πυρήνα του σημερινού Ναού. Την τρίτη περίοδο (10ος–19ος αι.) προστέθηκε το νότιο παρεκκλήσιο, πιθανότατα ταφικό, και πραγματοποιήθηκαν διάφορες επεμβάσεις και διαμορφώσεις που αποδεικνύουν τη συνεχή χρήση του Ναού. Η τέταρτη περίοδος (1829–1913) χαρακτηρίζεται από τη μετατροπή του Ναού σε μουσουλμανικό τέμενος. Έγιναν εκτεταμένες αλλοιώσεις και καταστροφές των στοιχείων που μαρτυρούσαν την αρχική του μορφή. Την πέμπτη περίοδο (1913–σήμερα), μετά την αποκατάσταση της χριστιανικής του λειτουργίας, πραγματοποιήθηκαν εκτεταμένες εργασίες συντήρησης και ανακαίνισης, που επανέφεραν το μνημείο στη σημερινή του κατάσταση.
Ως προς την παθολογία, η κατάσταση διατήρησης του μνημείου θεωρείται γενικά ικανοποιητική, χάρη στη συνεχή συντήρηση που πραγματοποιείται. Ωστόσο, εντοπίζονται προβλήματα λόγω γήρανσης των υλικών, των καιρικών συνθηκών και των μεταγενέστερων επεμβάσεων. Ο βυζαντινός πυρήνας παρουσιάζει ρωγμές στους πεσσούς και μικρές καθιζήσεις, χωρίς ενδείξεις σεισμικών ζημιών. Οι φθορές εντοπίζονται κυρίως στις πλίνθους και στα κονιάματα, που έχουν αποσαθρωθεί εξ αιτίας της υγρασίας και της πολυετούς έκθεσης στα καιρικά φαινόμενα.
Το έργο της αποκατάστασης του Ναού στοχεύει στη διάσωση και ανάδειξη του μνημείου, με σεβασμό στις ιδιαιτερότητές του. Το έργο προβλέπει τη στατική ενίσχυση και συντήρηση, την απομάκρυνση νεότερων προσθηκών, που αλλοιώνουν τη φυσιογνωμία του μνημείου, τη μορφολογική αποκατάσταση των τοιχοποιιών και των ανοιγμάτων, τη συντήρηση του ζωγραφικού διακόσμου και την ολοκληρωμένη ανάδειξη του περιβάλλοντος χώρου, με πρόβλεψη προσβασιμότητας για άτομα με αναπηρία. Παράλληλα, οι επεμβάσεις προβλέπεται να εξασφαλίσουν την προστασία και ανάδειξη των αρχαιολογικών ευρημάτων της υποκείμενης παλαιοχριστιανικής βασιλικής.