Όταν ο φωτογραφικός φακός αποτύπωνε τη «Νέα Τάξη» του ναζισμού
Η ναζιστική Γερμανία ήταν η πρώτη χώρα στον κόσμο που χειραγώγησε τις μάζες με τη συστηματική προπαγάνδα. Εργαλείο της το ραδιόφωνο αλλά και η εικόνα. Ο υπουργός προπαγάνδας Γιόζεφ Γκαίμπελς είχε κατανοήσει την ακαταμέτρητη δύναμη της εικόνας και ενθάρρυνε τη διάδοση της οπτικής κουλτούρας στους Γερμανούς. Η εικόνα του νέου τύπου ανθρώπου, της «Νέας Τάξης»* που κυοφορούσε ο ναζισμός, μπορούσε να αποτυπωθεί παραστατικά με αφίσες και με ανάλογες φωτογραφίες. Οι παρελάσεις, οι αθλητικές εκδηλώσεις (π.χ. Ολυμπιακοί του Μονάχου), οι προπαγανδιστικές δημόσιες εμφανίσεις και οι μεγαλοπρεπείς παράτες του ναζιστικού κόμματος, όλα αυτά έπρεπε να αποτυπωθούν φωτογραφικά για να καλύψουν εφημερίδες και περιοδικά. Αλλά και οι ιδιώτες ενθαρρύνονταν να χρησιμοποιούν προσωπικές φωτογραφίες ως τεκμήρια της νέας ζωής και της ειδυλλιακής Άριας οικογένειας. Επιπλέον, η τεχνολογική υπεροχή της Γερμανίας στη βιομηχανία παραγωγής φωτογραφικών μηχανών (Leica, Agfa) ευνόησε αυτή την ευρύτατη διάδοση της φωτογραφίας.
Η φωτογραφική κουλτούρα του γερμανικού στρατού
Το χόμπι της φωτογραφίας είχε ευρύτατη απήχηση και στον γερμανικό στρατό. Οι στρατιώτες φωτογράφιζαν σε κάθε ευκαιρία, αξιοποιώντας τις μικρές εύχρηστες φορητές μηχανές τους. Επιπλέον, κάθε μεγάλη μονάδα είχε απαραιτήτως και τον επαγγελματία φωτογράφο της. Οι Γερμανοί θεωρούσαν ότι απαθανάτιζαν τη μεγάλη εξόρμηση της Άριας φυλής και πιστοποιούσαν τη νίκη μέσω της παρουσίας τους σε όλα τα μήκη και πλάτη της Ευρώπης. Ειδικά τα δύο πρώτα χρόνια, όταν ο γερμανικός στρατός σάρωνε την Ευρώπη χωρίς αντίπαλο, η φωτογράφιση ενθαρρυνόταν συστηματικά από τη γερμανική προπαγάνδα. Ταυτίζοντας την πολεμική εξόρμηση της Γερμανίας με τον πατριωτισμό, ο στρατευμένος νεαρός Γερμανός ήταν ένας εν δυνάμει ήρωας. Αυτός διασάλπιζε την επιβεβαίωση της ανωτερότητας και την ακαταμάχητη ισχύ της γερμανικής μηχανής, την ανωτερότητα των ιδανικών που η «Νέα Τάξη» επέβαλε στην Ευρώπη. Η φωτογράφιση ήταν ένα αψευδές τεκμήριο. Μια φωτογραφία Γερμανού στρατιώτη με φόντο τον Παρθενώνα και την πελώρια ναζιστική σημαία ήταν το λαμπρότερο ενθύμιο θητείας, που γέμιζε με περηφάνια τον ίδιο και την οικογένειά του. Έτσι επικράτησε και στις τάξεις του γερμανικού στρατού η κουλτούρα της φωτογράφισης. Εκατομμύρια φωτογραφίες τραβήχτηκαν στα πολεμικά μέτωπα και στις χώρες κατοχής, ως λαμπρά ενθύμια θητείας. Αδιάφορο αν αυτές απαθανάτιζαν ένα ανώδυνο ειρηνικό στιγμιότυπο, μια απλή προέλαση, μια μάχη, μια ομαδική εκτέλεση ή την πυρπόληση ενός χωριού, όταν τα θύματα ήταν θανάσιμοι εχθροί για το Τρίτο Ράιχ.
Απαθανατίζοντας τη βαρβαρότητα
Η ναζιστική ιδεολογία είχε διαποτίσει βαθιά την πλειονότητα των στρατευμένων του γερμανικού στρατού. Ήταν γενικευμένη η πεποίθηση στους Γερμανούς εισβολείς −όχι μόνο στην Ελλάδα− ότι η «Νέα Τάξη» επέβαλε την εξουδετέρωση όσων αντιστέκονταν, και πρωταρχικά των Εβραίων και των κομμουνιστών. Επομένως, οι πράξεις σκληρών αντιποίνων στους αντιστασιακούς Έλληνες δεν ήταν θηριωδία, αλλά αναγκαίες επεμβάσεις κάθαρσης. Με αυτή την αφετηρία φωτογράφιζαν χωρίς ενδοιασμούς. Ελεύθερη ήταν η φωτογράφιση και στα στρατόπεδα συγκέντρωσης των Εβραίων, των αντιφρονούντων, των Ρομά και άλλων που είχαν το στίγμα της απόκλισης από τα πρότυπα του εθνικοσοσιαλισμού. Αυτοί αντιμετωπίζονταν ως θανάσιμοι εχθροί ή υπάνθρωποι, και κάθε πράξη βίας σε βάρος τους ήταν αποδεκτή, αν όχι αναγκαία. Απλώς, η λογοκρισία φρόντιζε να μη δημοσιεύονται οι πολύ σκληρές σκηνές ακραίων ωμοτήτων του γερμανικού στρατού.
Εκεί όπου η φωτογράφιση έγινε εκτεταμένο εργαλείο της ναζιστικής προπαγάνδας ήταν το Ανατολικό Μέτωπο, εναντίον των Ρώσων στην επιχείρηση «Μπαρμπαρόσα». Εδώ οι αντίπαλοι ήταν οι απόλυτοι υπάνθρωποι: Σλάβοι, μπολσεβίκοι, και επιπλέον διαφορετικοί από τους άλλους Δυτικοευρωπαίους που παραδόθηκαν αμαχητί ή αντιστάθηκαν ελάχιστα. Σε αντίθεση με αυτούς, οι Ρώσοι πολεμούσαν «υπέρ πάντων» – γι’ αυτό και οι απώλειές τους ξεπέρασαν τα 24 εκατομμύρια. Εύλογα οι Γερμανοί φωτογράφιζαν με σαδιστική εμμονή την αρχικά ακώλυτη προέλαση και διείσδυση στη ρωσική γη, απαθανατίζοντας και ποικίλες ωμότητες. Το ίδιο περίπου έγινε και στη χώρα μας, προπάντων όταν η Εαμική Αντίσταση είχε πια φουντώσει και οι απώλειες ήταν οδυνηρές για τους ως τότε αγέρωχους Γερμανούς.
Τα δύο πρώτα περίπου χρόνια του πολέμου κυκλοφορούσαν στη Γερμανία από τα πολεμικά μέτωπα αναρίθμητες φωτογραφίες αισιοδοξίας: Τα στρατευμένα παιδιά του Τρίτου Ράιχ αποτύπωναν και φωτογραφικά τα σπουδαία κατορθώματά τους και επιβεβαίωναν μέσω της εικόνας την παντοδυναμία τους. Ωστόσο βαθμιαία αυτό άλλαξε. Καθώς η πλάστιγγα του πολέμου άρχισε να αντιστρέφεται, η ελεύθερη φωτογράφιση όχι μόνο δεν ενθαρρυνόταν πλέον, αλλά γινόταν αυστηρά ελεγχόμενη. Το καθεστώς δεν ήθελε να φτάνουν στις οικογένειες των στρατιωτών φωτογραφίες με γερμανικές απώλειες και θύματα. Επιπλέον, στη δεινά χειμαζόμενη γερμανική κοινωνία ήταν πλέον αντιπαθείς οι εικόνες βίας. Ωστόσο, πολλοί στρατιώτες, μεμονωμένα, παρέκαμπταν την απαγόρευση και έτσι σωρεύτηκε ικανός αριθμός ανάλογων φωτογραφιών. Σ΄ αυτές εντάσσονται και οι φωτογραφίες με τους «200» στο Σκοπευτήριο της Κασαριανής, εκτέλεση που έγινε όταν πια το Ράιχ κατέρρεε. Ο θύτης φωτογράφος δεν γνώριζε ίσως ότι αιχμαλώτιζε με τον φακό του μια ηθική στάση ζωής που η εκδίκηση του χρόνου την ξανάφερε στο φως. Σήμερα οι φωτογραφίες αυτές αποτυπώνονται αφυπνιστικά στη συλλογική μας μνήμη. Και είναι πολύ θετικό το γεγονός ότι κέντρισαν το ενδιαφέρον για σελίδες της ιστορίας μας που παραμένουν είτε άγνωστες είτε στρεβλωμένες στις πολώσεις και τα κλισέ της Δημόσιας Ιστορίας.
*«Νέα Τάξη» («Neuordnung») ήταν το νέο πολιτικοκοινωνικό καθεστώς που ήθελε να επιβάλει στην Ευρώπη ο ναζισμός. Προέβλεπε ολοκληρωτική οικονομική και πολιτική κυριαρχία των “ανώτερων φυλετικά” αρίων Γερμανών, με εγκαθίδρυση στην κατακτημένη Ευρώπη κυβερνήσεων δωσιλόγων, εξόντωση των ανεπιθύμητων και των «κατώτερων» λαών.
(Το άρθρο αυτό αναρτάται στη συνέχεια στην ιστοσελίδα για την ιστορία και τον πολιτισμό της Δράμας: https://www.pylidramas.gr/)
