Ο τάφος ανήκει στον Βασιλιά της Μακεδονίας Φίλιππο Ε’ που πέθανε στην Αμφίπολη το 179 π.Χ.
Διάλεξη του αρχαιολόγου Κώστα Τριανταφυλλίδη στη Δράμα
Στη Δράμα πραγματοποιήθηκε χθες Τετάρτη διάλεξη με ιδιαίτερο επιστημονικό και δημόσιο ενδιαφέρον, κατά την οποία ο αρχαιολόγος Κώστας Τριανταφυλλίδης παρουσίασε μια συνολική, τεκμηριωμένη και αναθεωρητική ερμηνεία του μνημείου του Τύμβου Καστά στην Αμφίπολη. Η διάλεξη βασίστηκε σε πολυετή μελέτη αρχαιολογικών, αρχιτεκτονικών, εικονογραφικών και επιγραφικών δεδομένων και πρότεινε μια νέα ανάγνωση της φύσης, της χρονολόγησης και της χρήσης του μνημείου.
Κεντρικός άξονας της εισήγησης αποτέλεσε η θέση ότι ο τύμβος και ο περίβολός του είναι προγενέστεροι του μνημείου, ενώ το ίδιο το οικοδόμημα δεν σχεδιάστηκε εξαρχής ως ταφικό, αλλά ως λατρευτικός χώρος, ο οποίος σε μεταγενέστερη φάση δέχθηκε ταφή ή ταφές.
Ο τύμβος και το μνημείο: δύο διαφορετικές φάσεις
Ο εισηγητής ανέλυσε διεξοδικά τα αρχαιολογικά δεδομένα που επιτρέπουν τη σαφή διάκριση ανάμεσα:
• στη φάση κατασκευής του τύμβου και του περιβόλου,
• και στη μεταγενέστερη φάση ανέγερσης του μνημειακού οικοδομήματος.
Η διαφοροποίηση στη δομή, στον προσανατολισμό, στη μνημειακότητα και στη λειτουργία καταδεικνύει ότι το μνημείο δεν αποτελεί απλώς έναν «μακεδονικό τάφο», αλλά ένα σύνθετο οικοδόμημα με δημόσιο, ορατό και επισκέψιμο χαρακτήρα, στοιχείο ασύμβατο με την κλασική τυπολογία των μακεδονικών ταφικών μνημείων.
Αρχιτεκτονικά και μορφολογικά στοιχεία λατρευτικού χαρακτήρα
Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε:
• στη μνημειώδη είσοδο του οικοδομήματος,
• στη διαδοχή τριών θαλάμων,
• στη χρήση αγαλμάτινων μορφών (σφίγγες, καρυάτιδες),
• και στον πλούσιο συμβολικό διάκοσμο.
Τα στοιχεία αυτά, σύμφωνα με τον ομιλητή, παραπέμπουν περισσότερο σε ιερό ή ναό παρά σε ιδιωτικό ή δυναστικό τάφο. Η παρουσία αγαλμάτων-φυλάκων, η σκηνογραφία της εισόδου και η έμφαση στη θέαση και την κίνηση του επισκέπτη συνάδουν με λατρευτικές πρακτικές και τελετουργική χρήση.
Οι σφίγγες, οι καρυάτιδες και τα σύμβολα των αιγυπτιακών θεών
Ιδιαίτερο βάρος δόθηκε στην ερμηνεία των εικονογραφικών συμβόλων:
• Οι σφίγγες της εισόδου φέρουν μόδιο στο κεφάλι, σύμβολο άμεσα συνδεδεμένο με τον θεό Σέραπη
• Οι λεγόμενες «Καρυάτιδες» του εσωτερικού φέρουν κάλαθο, χαρακτηριστικό γνώρισμα ισιακών μορφών.
Ο συνδυασμός μοδίου και κάλαθου δεν είναι τυχαίος, αλλά συνιστά συνεκτικό εικονογραφικό πρόγραμμα που παραπέμπει στη συνδυασμένη λατρεία του Σέραπη και της Ίσιδας, όπως αυτή εξαπλώθηκε στον ελληνιστικό κόσμο, και ιδιαίτερα στη Μακεδονία.
Παρουσιάστηκαν συγκριτικά παραδείγματα από:
• το ιερό της Μπρεξίζας,
• τη Δήλο,
• τη Θεσσαλονίκη,
• και άλλα κέντρα αιγυπτιακών θεοτήτων.
Επιγραφικά δεδομένα και λατρεία του Σέραπη στην Αμφίπολη
Σημαντικό μέρος της διάλεξης αφιερώθηκε στα επιγραφικά τεκμήρια που μαρτυρούν έντονη και οργανωμένη λατρεία του Σέραπη στην Αμφίπολη. Αναλύθηκαν αφιερωματικές επιγραφές, μεταξύ των οποίων και μία επιγραφή που δημοσιεύθηκε ήδη από το 1896 αλλά σήμερα έχει χαθεί:
ΑΛΚΑΙΟΣ ΗΡΑΚΛΕΙΔΟΥ ΣΑΡΑΠΙΔΙ ΙΣΙΔΙ ΒΑΣΙΛΕΙ ΦΙΛΙΠΠΩΙ
Η επιγραφή αυτή αποτέλεσε αφετηρία για τη συζήτηση της σύνναης λατρείας θεών και βασιλέα, φαινομένου ευρέως διαδεδομένου στον ελληνιστικό κόσμο.
Ο βασιλιάς Φίλιππος Ε΄ και η σχέση του με τον Σέραπη
Στο πλαίσιο αυτό, ο Κωστας Τριανταφυλλίδης παρουσίασε τη θέση ότι:
• ο Φίλιππος Ε΄ της Μακεδονίας συνδέεται άμεσα με τη λατρεία του Σέραπη. Σχέση γνωστή και από το Σεραπείο της Θεσσαλονίκης.
• η Αμφίπολη αποτελεί κομβικό χώρο αυτής της σχέσης,
• και το μνημείο του Τύμβου Καστά φαίνεται να σχετίζεται με λατρευτικές πρακτικές που αφορούσαν τον ίδιο τον βασιλιά.
Στο τέλος της εισήγησης διατυπώθηκε η πεποίθηση του ομιλητή ότι το μνημείο κατασκευάστηκε από τον Φίλιππο τον Ε’ στα τελευταία χρόνια της βασιλείας του ως τριμερής ναός του Σέραπη και της Ίσιδας όπου λατρεύεται ως σύνναος θεός και ο ίδιος. Το 179 π.Χ ο Φίλιππος πεθαίνει στην Αμφίπολη και ενταφιάζεται στον τρίτο θάλαμο του Ναού και ο αρχικός λατρευτικός χαρακτήρας του μνημείου εμπλουτίζεται με ταφική λειτουργία και την τοποθέτηση της μαρμάρινης θύρας. Επίσης τονίσθηκε ότι ο Φίλιππος ο Ε’ ήταν ο μοναδικός Βασιλιάς που πέθανε στην Αμφίπολη αφού είχε ήδη μεταφέρει εκεί όλη τη διοικητική λειτουργία του Μακεδονικού κράτους.
Η διάλεξη έκλεισε με τη διαπίστωση ότι το υπόγειο μνημείο του Τύμβου Καστά δεν αποτελεί ένα απομονωμένο αρχιτεκτονικό φαινόμενο, αλλά εντάσσεται πλήρως στο θρησκευτικό, πολιτικό και ιδεολογικό πλαίσιο του ελληνιστικού κόσμου.
